Prof. Dr. Vedat Yorucu

 

Sosyal Güvenlik ağı güçlendirilip genişletilmelidir

29 December 2015, Tuesday    Yorum Yaz   Yazdır  

    

Bir önceki yazımı, Sosyal Güvenlik Sistemi nasıl düzelebilir diye bir soru sorarak bitirmiştim. Dünya Bankası uzmanlarının 2012 yılı Aralık ayında yayınladıkları Kıbrıs Raporu’na göre, “eğer ekonomimizde ek reform önlemleri alınmazsa, önümüzdeki 20 yıl içinde KKTC’deki toplam emeklilik harcamaları artmaya devam ederek GSYİH’nın yüzde 20’sini aşacak ve ondan sonraki 20 yıl içinde açıklar katlanarak, GSYİH’nın yüzde 30’unun üzerine çıkacaktır” tespitini yapmıştı. Buradan yola çıkarak, sistemi kurtarmak için neler yapılmalıdır sorusuna cevaplar arayalım:
***
KKTC’deki Sosyal Yardımlar incelendiğinde, iştirak tabanlı olmayan (sosyal ödeneklerin) programların; engelliler, gaziler, şehit ve gazi aileleri ile başka hiçbir destek almayan yoksul aileleri kapsayan nüfusun sadece küçük bir kısmına hizmet verildiği bilinmektedir. Rapora göre, sosyal koruma için harcanan GSYİH’nın ortalama yüzde 20’sinin sadece 1.5’i iştirak tabanlı olmayan yardımlar için kullanılmaktadır. Bu oran, Güney Kıbrıs Rum Kesimi’ne göre 4 kat daha düşüktür (Güney Kıbrıs’ta bu oran yaklaşık yüzde 6’dır). Bu oran, 27 AB ülkesi ile kıyaslandığında, AB ortalamasının (yaklaşık yüzde 5’tir) da oldukça altındadır.
***
Raporda dikkat çeken bir başka husus da, 2006-2011 yılları arasında temel engellilik ödeneği reel harcamalarının yüzde 33 oranında artmış olmasıdır. Bu rakam yıllık ortalamalar hesaplandığında, yaklaşık yüzde 6’ya denk gelmektedir. Yıllık nominal enflasyon oranları da dikkate alındığında, artışın enflasyonun çok altında olduğu, dolayısıyla yapılan yadımların reel olarak azaldığı ortaya çıkmaktadır. Bu uygulama, engelli vatandaşlar için hiç de adil olmayan bir uygulamadır.
***
KKTC ekonomisinde işgücü piyasası koşulları, 2009 yılından itibaren önemli ölçüde kötüye gitmiştir. DPÖ’nün 2010 ve 2011 yılları arasında yaptığı ankete göre hesaplanan kayıtlı işsizlik oranı, sırasıyla yüzde 11.9 ve yüzde 9.5 idi. 2012 ve 2013 yıllarında hesap edilen işsizlik oranı ise yüzde 8.7 ile 8.4 olarak gerçekleşmiştir. 2014 yılında ise yüzde 12.8 olarak hesaplanmıştır. Ekim 2014 itibarıyla yapılan hanehalkı işgücü anketine sonuçlarına göre, toplam işsiz sayısı 9,320 olarak tahmin edilmiştir. Buna göre işsizlik oranı KKTC genelinde yüzde 8.3 olduğu yönünde bir tahmin vardır. KKTC’de İşsizlik oranı, ülke genelinde erkeklerde yüzde 5.8, kadınlarda ise yüzde 12.8 olarak hesaplanmıştır. Kadın işsiz nüfusunun KKTC’de oldukça yüksek olması, ayrıca dikkat edilmesi gereken bir husustur.
KKTC’de, işsizlik sigortasından yararlanan işsizlerin sayısı, 2006 yılından bu yana yüzde 30’u aşmış değildir. Şöyle anlaşılmaktadır ki, KKTC’de çalışanların büyük oranda kayıt dışı çalıştırıldığı, çok büyük oranda sigorta kapsamında çalışan kesimin primlerini Sosyal Sigorta Fonu’na düzenli yatırmadığı, ya da yeni iş buluncaya kadar ödeneklerinin kesintiye uğramasından kaynaklanmaktadır.
***
KKTC’de emekliler dahil tüm kamu transferlerinin üçte ikisinden fazlası, gelir dağılımının en üst iki grubunda olan hanehalkından toplanmaktadır. Bu bir anomali değil midir? İşte sistemin yapısal bozukluğu, tam da bu nedenden kaynaklanmaktadır. Esas düzeltilmesi gereken nokta, işte tam da buradadır. En zengin grup, kamu transferlerinden toplam gelirin yüzde 24’ünü alırken, sosyal güvenlik transferleri, en yoksul grupta olanların toplam harcanabilir gelirin sadece yüzde 13.5’ine katkıda bulunmaktadır. Demek oluyor ki, KKTC’deki sosyal güvenlik ağında, gelir eşit dağıtılmamaktadır.
***
KKTC ekonomisinde yoksulluk oranı 2008’de yüzde 14.8 olarak tahmin edilmiştir. Bu durum, yoksulların kapsam dahiline girmesi açısından önemli bir boşluk olduğuna işaret etmektedir. Bu kötü durumu acilen düzeltmek gerekmektedir. Uzmanlar, emeklilerle ilgili olarak da, birtakım tasarruf önlemleri sıralamaktadır. Şöyle ki:
Emeklilik sisteminin temel zayıflıkları ele alınarak, toplam sistemin değişmesi.
İhtiyat Sandığı’nda birikimlerin, emekliliği takiben peşin olarak değil, yıllara yayılarak ödenmesi ve emeklilik yaşının yükseltilmesi.
Tahakkuk oranlarının düşürülmesi ve bu surette yeni faydalanıcılar için asgari emekliliği azaltarak, tüm emekli maaşlarından vergi alınması (bu uygulama denenmiş, ancak KKTC Anayasa Mahkemesi’nden geri dönmüştür).
2016-2018 yılları arasında emekliliklerin dondurulması. Emeklilik harcamalarındaki tasarruflarla, 10 yıl içerisinde açığın, GSYİH’nın yüzde 7’sinin altına düşürülmesi.
Eski emeklilerin hakları ile 2008 sonrası işe girip emeklilik hakkı elde edenlerin arasındaki eşitsizliğin giderilmesini sağlayacak yasal düzenlemenin yapılması.
Katkı oranının yüzde 13, Genel Sosyal Sigorta Fonu düzeyine çıkarılması.
2016 yılından itibaren, tahakkuk oranının derhal yüzde 1’e indirilmesi.
İkramiyelerin yekün yerine, taksitler halinde yıllara yayılarak ödenmesi.
Kamu görevlilerinde, Sosyal Sigorta Fonu’nda olduğu gibi, emeklilik yaşının yükseltilmesi gibi hususlardan oluşan bir politika paketinin uygulanmasıyla, ciddi mali tasarrufların sağlanması.

Yazarın Tüm Yazıları
Dış ticaret gelişmeleri (2016 Ocak-Mayıs) 
KKTC Merkez Bankası 2016 yılı ikinci çeyreği bülteni: Bütçe gelişmeleri 
Türk akımı doğalgaz boru hattı hayat buluyor 
Amerikan Merkez Bankası ışığı yaktı: Eylül’de faizleri arttıracak gibi 
Devlet Planlama örgütü bilgilendirdi: Poly Peck PLC’yi hatırlattı       
Kıbrıs’ta genel sağlık sigortası tamam 
Sterlin neden düştü? 
Esnaf ile alay mı ediliyor? 
Türk Hava Limanları’nda iç hatlara yönlendirilmemizin ekonomik zararları 
Türkiye’deki yabancılar 420 milyon dolarlık bonoyu sattı 
Olağanüstü Hal ilanı Türkiye Ekonomisine nasıl etki eder? 
Askeri darbe girişiminin ekonomik sonuçları 
Güney Kıbrıs Ekonomisi’nde sevinç           
Borsalarda ve kambiyo piyasalarında son durum 
Düşünce Taslağı: Sosyo-ekonomik – politik(2/2) 
Sosyo - ekonomik - politik  (1/2) 
Bayram yerleri    
İsrail ve Rusya ile normalleşen ilişkilerin ekonomik faydaları 
İngiltere’nin AB üyeliğinden çıkmasının doğuracağı sonuçlar 
Genel Gıda ve Yem Yasası neden yürürlüğe sokulmuyor? 
Küçük esnaf ve zanaatkârlar dertli: Mali desteğe ihtiyaç var 
Brexit Gerçekleşirse Sterlin’in dümeni kopmaz 
23 Nisan İlkokulu neden başarılı? Kolej sınavlarında önemli başarı 
2016-2018 Yapısal Dönüşüm Programı’nda yüksek öğretimin yeri 
Alo Alo!......Telefon 
Ekonomik protokol neden sessiz sedasız imzalandı? Telefon ve elektrik satılacak mı? 
İşadamı, KKTC’ye neden yatırım yapmaz? 
Seyrüsefer harçları konulu yazıma gelen okuyucu yorumları 
Bakan Serdar Denktaş’a: 
Avrasya Araştırmaları Enstitüsü ve Kazakistan Kongresi’nden çıkardığım sonuçlar 
Kazakistan’da uluslararası ekonomi, finans ve enerji kongresi 
Dünya Borsaları’ndaki düşüşlere dikkat 
ODTÜ Enerji Konferansı’ndan anekdotlar 
Doğu Akdeniz Enerji Güvenliği ve Jeopolitiği Konferansı 
UBP-DP hükümet programı – (3): Ekonomi ve özelleştirmeler olumsuz, enerji ve hidrokarbonlar olumlu 
UBP-DP hükümet programı -2 
UBP-DP hükümet programı (1) 
Amerika çözümü finanse edecek-miş !!! 
KKTC Merkez Bankası’nın 2015 yılı raporu 
Arif Feridun – “Yazgı” 
Kıbrıs ekonomi zirvesi yazılarıma gelen okuyucu mektubu 
CTP-UBP hükümeti, gerçekleri bal gibi biliyordu 
Sanat ile ekonominin arakesitinde bir yıldız: İlde Atik 
DPÖ’ye dikkat ediniz 
Kıbrıs Ekonomi Zirvesi (3/3) 
Kıbrıs Ekonomi Zirvesi (2/3) 
Kıbrıs ekonomi zirvesi (1/3) 
Hani turizm örgütü nerede? 
Dış ticaret bilançosu ne durumda? 
DAÜ’de, Kıbrıs ve Doğu Akdeniz hidrokarbon konulu konferans 
KKTC’deki bütçe gelişmeleri 
Parasal ve finansal gelişmeler (2015 IV. Çeyrek Bülteni) 
KKTC’de kara para aklanıyor mu? Maliye Bakanı Özgür’e düşen yükümlülükler 
Ercan Havalimanı’na neden 11 milyon dolar? 
Kat sınırı emirnamesi işe yarar mı? 
Brüt krediler’de ki düşüşe dikkat ediniz 
Türkiye angajman kurallarını uyguluyor 
Görüşme süreci ve Federal Kıbrıs’ta Kıbrıs Türk ekonomisi raporu hakkında 
Yerel sanatçılara da yer verilsin 
Hükümet düğümünü atacak olan da, bozacak olan da Kıb-Tek olacaktır 
Kürt Amerikan Enerji Koridoru: Hatay’a dikkat ediniz 
Radar Reşat’ın KKTC ekonomisine bakışı 
Yükselen ekonomilerin hepsi zorda 
KIB-TEK, vatandaşı tiftikliyor 
Güney Kıbrıs ekonomisi ne durumda? 
Halkın Partisi’nin özelleştirme politikası (2/2) 
Halkın Partisi’nin özelleştirme politikası (1/2) 
Halkın Partisi’nin ekonomik vizyonu 
2016’da bizleri nasıl bir ekonomi bekliyor? 
Sosyal güvenlik sistemi battı  
Emeklilik sistemini düzeltmenin tek yolu iradedir 
İsrail-Türkiye yakınlaşmasının temeli doğalgaz 
Kumarhanelerin ekonomik faydası artık tartışılır oldu 
Amerika Merkez Bankası ve faiz artışı beklentisi  
Doğalgaz ittifakı, görüşmelere zarar verir 
Akdeniz enerji halkası 
Kıbrıs Türk Turizm Örgütü ne zaman? 
Türk Rus gerginliği ve olası ekonomik sonuçları 
2016 yılı bütçesi değerlendirmelerim (3 - son) 
2016 yılı bütçesi değerlendirmelerim-(2) 
Böyle bütçe mi olur?  
Program olumlu ve desteklenmeli 
2016-2018 Orta Vadeli Program Taslağı -3 
2016-2018 orta vadeli program taslağı -2 
2016-2018 orta vadeli program taslağı -1 
Orta vadeli program 
Euro’ya geçmek mümkün mü? 
Derinya kapısı geçişlerinden ekonomik kazanç beklemiyorum 
Derinya kapısı geçişlerinden ekonomik kazanç beklemiyorum 
Şeytanca alınan karar: KIBTEK’in görev zararları halka ödettirilecek 
Yeni bir faiz yasasına ihtiyaç vardır 
Olası çözümün maliyetini kim karşılayacak? 
Olası çözümün maliyetini kim karşılayacak? 
Olası bir çözüm sonrası, muhtemel ekonomik endişelerim 
Direk ticaret tüzüğü olmadı Çözüm bize ne kazandırır? 
ASGARİ ÜCRETLE İLGİLİ BİR OKUYUCU MEKTUBU 
CTP hizaya geldi!!! 
Eğitimdeki sorunların temeli irade ve ekonomik çıkmazdır 
GENEL SAĞLIK SİGORTASI YARARLI BİR UYGULAMADIR 
GENEL SAĞLIK SİGORTASI YARARLI BİR UYGULAMADIR 
Kıbrıs’ın havası da, ekonomisi de toz duman içinde 
B20 Zirvesi ve Ankara 
Dış ticaretimiz ne durumda 
Bütçe gelişmeleri 
Eylül’de fedfaiz’i artırır mı? 
FED Eylül’de faiz’i artırır mı? 
Dümeni kopan Türkiye ekonomisi 
Çin Devalüasyona gitti: Dolar ve Euro’nun durumu 
Güney Kıbrıs’ın ekonomik durumu 
Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Doğalgaz Ticareti’ndeki önemi 
Doğalgaz piyasasına Avrupa’dan bakınca 
Döviz dalga dalga 
Güney Enerji Koridoru’nda enerji denklemi değişti 
CTP-UBP koalisyonu hükümet programı  
Yeni kabine 
Avrupa, Türkmenistan ve Azerbaycan gazına göz dikti 
KKTC Merkez Bankası’nın 2015 Yılı Birinci Çeyreği Bülteni  
Yunanistan’daki radikal sol, çok erken çark etti 
“Su Yönetimi Projesi” başlıklı yazıma, eski Ekonomi ve Turizm Bakanı Derviş Kemal Deniz cevap verdi 
Amerika faizi artırmadı...Dolar şimdi ne olacak? 
Amerika Merkez Bankası Faiz’i artırır mı? 
Su yönetimi projesi 
Döviz şimdi ne olacak? 
İstatistik Dairesi’nde nihayet iyi işler yapılmaya başlandı 
24’üncü Dünya İşletmecilik Kongresi 
Kıbrıs Ekonomi Zirvesi’nde ekonomik entegrasyon irdelendi 
Transit Ticaret Merkezi – Kıbrıs (Cyprus As A Transit Trade Centre) 
TRT modeli özerklik 
Suriye gaz havzası 
Millî Direnme Ekonomisi  
CTP 
BRT’de doğru işler yapılmaya başlandı: Mete Tümerkan’la uğraşmayı bırakınız 
Kıbrıslı Rumların ekonomisi battı 
Dragon çayı, KKTC’nin stratejik konumunu güçlendirecektir 
Barcelona kıyı ötesi (offshore) protokolü 
Kıbrıs patatesi 
İstanbul’dan ekonomi gözlemi 
Amaranta Vadisi’ndeki yabancılara müjde 
Ne kadar ayakları üzerinde duran ekonomi yarattınız ki? 
Kıbrıs doğalgazı açmazda: Sıkıştırılmış doğalgaz revaçta 
Çamlıbel birinci Ekogünü Yerli üretim ve kültürel miras’ın korunması 
Genel Sağlık Sigortası’na geçilecek: GSS Koordinatörü Dr. Aykut Üretici’nin anlattıkları 
Taksiciler çok dertli 
Belediyeler Bütçesi ve Birlik Başkanı’nın feveranı 
Türkiye’de konut satışları 
Lübnan gaz havzası 
Yerli üretim desteklenmeli 
Dolar’ın ateşi düşmüyor 
Nobelli Ekonomist Stiglitz’in yeni önerileri: “İç talebe bağlı büyüme modeline geçilmeli” 
Yunan halkını acaba neler bekliyor? 
Kolej sınavları hakkında okuyucu yorumları 
Bir acayip kolej sınavı 
Yunanistan’daki radikal sol’un zaferi ve ekonomik beklentiler 
Kur ve faiz hareketlerinin 2015 beklentileri 
İstatistiğin önemi 
Turizm örgütü  
Dünya ham petrol fiyatlarını doğru okuyabilmek 
Sağlık Bakanlığı 2014 yılı icraatları 
Gelir eşitsizliğinin bedeli 
Siber Hanım’ın işi zor! 
KKTC’de Euro’ya geçiş mümkün müdür? 
Dünya petrol fiyatları 
Ada ekonomileri için denk bütçe uygun değildir 
Mevduat neden bu kadar hızlı artıyor? 
2015 yılı bütçesi ile reform olmaz 
Emtia, metal ve enerji piyasaları’nda son durum